TMS 2 Stokların Ölçümü

Stokların Ölçümü

Stoklar, maliyet değeri ile net gerçekleşebilir değerin düşük olanı üzerinden ölçülür.

Stokların Maliyeti

Stokların maliyeti; tüm satınalma maliyetlerini, dönüştürme maliyetlerini ve stokların mevcut konumuna ve durumuna getirilmesi için katlanılan maliyetleri içerir.

Satın alma maliyetleri

Satın alma fiyatı, ithalat vergileri, diğer vergiler (işletme tarafından daha sonra vergi dairesinden iade alınabilecekler hariç) ile mamul, malzeme ve hizmetlerin edinimiyle doğrudan ilişkilendirilebilen taşıma, yükleme-boşaltma ve diğer maliyetleri içerir. Ticari iskontolar, indirimler ve diğer benzer kalemler satın alma maliyetleri belirlenirken indirim konusu yapılır.

Dönüştürme maliyetleri

Stokların dönüştürme maliyetleri, direkt işçilik giderleri gibi, üretim birimleriyle doğrudan ilişkili olan maliyetleri içerir. Bu maliyetler ayrıca hammaddenin mamule dönüştürülmesinde katlanılan sabit ve değişken genel üretim giderlerinden, sistematik bir şekilde dağıtılan tutarları da içerir. Sabit genel üretim giderleri, fabrika binası ve teçhizatının amortismanı ve bakım-onarımı ile fabrikanın yönetim ve idaresiyle ilgili maliyetler gibi, üretim miktarından bağımsız olarak nispeten sabit kalan endirekt üretim maliyetleridir. Değişken genel üretim giderleri ise, endirekt hammadde ve endirekt işçilik giderleri gibi, üretim miktarıyla doğru orantılı veya yaklaşık olarak doğru orantılı bir şekilde değişen endirekt üretim maliyetleridir.

Diğer maliyetler

Diğer maliyetler, sadece stokların mevcut konumuna ve durumuna getirilmesi için katlanıldığı ölçüde stok maliyetine dâhil edilir. Örneğin, üretimle ilgili olmayan genel giderlerin veya özel müşteriler için ürünlerin tasarlanmasına ilişkin maliyetlerin, stokların maliyetine dâhil edilmesi uygun olabilir.

Aşağıdakiler, stokların maliyetine dâhil edilmeyen ve gerçekleştikleri dönemde gider olarak finansal tablolara yansıtılan maliyetlere örnek olarak verilebilir:

  1. Normalin üstünde gerçekleşen; hammadde fire ve kayıpları, işçilik ve diğer üretim maliyetleri,
  2. Üretim sürecinde bir sonraki üretim aşamasından önce gerekli olanlar dışında kalan depolama maliyetleri,
  3. Stokların mevcut konumuna ve durumuna getirilmesinde katkısı olmayan genel yönetim giderleri,
  4. Satış maliyetleri.

İşletme stoklarını, vadeli ödeme koşullarıyla satın alabilir. Satın alma anlaşmasının etkin bir şekilde bir finansman bileşeni içermesi durumunda bu bileşen (örneğin, normal kredi koşulları için geçerli olan satın alma fiyatı ile ödenen tutar arasındaki fark), finansman sağlanan dönem boyunca faiz gideri olarak finansal tablolara yansıtılır.

Maliyet Hesaplama Yöntemleri

Normal şartlarda birbiriyle ikame edilemeyen stok kalemleri ile özel projeler için üretilen ya da ayrılan mal veya hizmetlerin maliyeti, her bir varlığın kendi özel maliyeti belirlenerek tespit edilir.

Bunlar dışında kalan stokların maliyeti, ilk giren ilk çıkar (FIFO) veya ağırlıklı ortalama maliyet yöntemi kullanılarak belirlenir. Benzer niteliklere ve işletme açısından benzer kullanıma sahip bütün stoklar için, aynı maliyet hesaplama yöntemi kullanılır. Niteliği veya kullanımı farklı olan stoklar için, farklı maliyet hesaplama yöntemleri kullanılabilir.

Net Gerçekleşebilir Değer

Stokların maliyeti; stokların zarar görmesi, teknolojik gelişmeler nedeniyle kısmen veya tamamen değerini kaybetmesi ya da satış fiyatının düşmesi durumunda geri kazanılamayabilir. Stokların maliyeti ayrıca, tahmini tamamlanma maliyetlerinin veya satışı gerçekleştirmek için katlanılacak tahmini maliyetlerin artması durumunda da geri kazanılamayabilir. Stokların, maliyet değerinin altındaki net gerçekleşebilir değere indirgenmesi varlıkların, satışından ya da kullanımından elde edilmesi beklenen tutarı aşan bir tutarla finansal tablolarda gösterilmemesi görüşüyle tutarlıdır. 

Stokların net gerçekleşebilir değere indirgenmesi genellikle, her bir kalem için ayrı ayrı gerçekleştirilir. Ancak bazı durumlarda, benzer veya ilişkili kalemleri gruplandırmak uygun olabilir. Bu durum, aynı üretim hattında üretilen; benzer amaçlara veya nihai kullanıma sahip stok kalemlerinin aynı coğrafi bölgede üretilmesi ve pazarlanması ve söz konusu üretim hattındaki diğer ürünlerden ayrı olarak değerlenememesi durumunda ortaya çıkabilir. Stokları sınıf bazında (örneğin mamuller veya belirli faaliyet bölümlerindeki tüm stoklar) net gerçekleşebilir değere indirgemek uygun değildir.

Net gerçekleşebilir değerin tahmini, stoklardan elde edilmesi beklenen tutara ilişkin tahmin anında mevcut olan en güvenilir kanıtlara göre yapılır. Raporlama döneminden sonra meydana gelen olayların dönem sonunda mevcut olan koşulları teyit etmesi durumunda, bu tahminler yapılırken söz konusu olaylarla doğrudan ilişkili fiyat ve maliyet dalgalanmaları dikkate alınır.

Net gerçekleşebilir değerin tahmini yapılırken ayrıca, stokların elde tutulma amacı da dikkate alınır. Örneğin, kesin satış veya hizmet sözleşmelerinin ifası için elde tutulan stokların net gerçekleşebilir değeri belirlenirken, sözleşme fiyatı esas alınır. Söz konusu satış sözleşmelerinde belirtilen miktarın elde tutulan stok miktarından daha az olması durumunda, fazla olan kısmın net gerçekleşebilir değeri, genel satış fiyatına göre belirlenir. Elde tutulan stok miktarından daha fazla stok satışının öngörüldüğü kesin satış sözleşmeleri veya kesin satın alma sözleşmeleri nedeniyle karşılıklar ortaya çıkabilir. Bu tür karşılıklar, TMS 37 Karşılıklar, Koşullu Borçlar ve Koşullu Varlıklar uyarınca ele alınır.

Üretiminde kullanılacakları mamullerin, maliyete eşit veya maliyetin üstünde bir fiyattan satılmasının beklenmesi durumunda, mamul üretiminde kullanılmak üzere elde tutulan hammadde ve malzeme, maliyetinin altına indirgenmez. Ancak hammadde fiyatlarındaki bir azalışın, mamullerin maliyetinin, net gerçekleşebilir değerini aşacağına işaret etmesi durumunda, hammadde net gerçekleşebilir değerine indirgenir. Bu tür durumlarda hammaddenin yenileme maliyeti, net gerçekleştirilebilir değerin elde edilebilen en iyi ölçümü olabilir.

İzleyen her bir dönemde, net gerçekleşebilir değer yeniden değerlendirilir. Daha önce stokların maliyet değerinin altına indirgenmesine neden olan koşulların artık mevcut olmaması veya değişen ekonomik koşullar nedeniyle net gerçekleşebilir değerde bir artış olduğuna ilişkin açık bir kanıtın bulunması durumunda, indirgenen tutar iptal edilir (diğer bir ifadeyle iptal edilen tutar, daha önce indirgenen tutarla sınırlıdır). Böylece stokun yeni defter değeri, maliyet değeri ile revize edilmiş net gerçekleşebilir değerinden düşük olanı olur. Bu durum örneğin, satış fiyatının düşmesi nedeniyle net gerçekleşebilir değer üzerinden izlenen bir stok kaleminin, izleyen dönemde elde tutulmaya devam edilmesi ve satış fiyatının artması durumunda söz konusu olur.